«Тәуекел екі есе азайды» деген не?

Мәтін

Медициналық жаңалықта «ем тәуекелді 50 пайызға азайтты» деген сөйлем әсерлі естіледі. Бірақ бұл сан жалғыз өзі емнің нақты пайдасын көрсетпейді. Мысалы, бір жыл ішінде бақылау тобындағы 1000 адамның 20-сында белгілі бір асқыну болды делік. Ем алған 1000 адамның 10-сында сол асқыну байқалды. Екі топтағы бөлім мен бақылау мерзімі бірдей болғандықтан, нәтижелерді салыстыруға болады. Осы бір деректі бірнеше дұрыс санмен сипаттауға болады, бірақ әр сан басқа сұраққа жауап береді.

Бақылау тобындағы 20/1000 көрсеткіші бастапқы тәуекел ретінде алынады. Ем тобындағы тәуекел 10/1000 болды. Салыстырмалы тәуекел 10-ды 20-ға бөлгенде 0,5 шығады, яғни ем тобындағы тәуекел бақылау тобындағының жартысына тең. Салыстырмалы азаю 50 пайыз болады. Бұл көрсеткіш әсердің пропорциясын жақсы береді, бірақ оқиғаның бастапқыда қаншалықты жиі болғанын жасырса, пайда шамадан тыс үлкен болып көрінуі мүмкін.

Абсолюттік айырма екі жиілікті тікелей азайту арқылы табылады: 20/1000 минус 10/1000, демек бір жылда әр 1000 адамға 10 асқыну аз. Оны 1 пайыздық тармақ деп те айтуға болады. Табиғи жиілікпен «әр 1000 адамның 10-ында асқынудың алдын алуға болады» деу көп адамға түсініктірек. Салыстырмалы азаю мен абсолюттік айырма бір нәтижеге қайшы келмейді. Біріншісі пропорцияны, екіншісі нақты адамдар санындағы айырманы көрсетеді.

Абсолюттік айырмадан қосымша пайдалы нәтиже үшін емдеуге қажетті сан есептеледі. Айырма 0,01 болғанда оның кері шамасы 100 болады. Бұл бір жыл ішінде бақылау тәсілінің орнына емді 100 адам қолданса, орта есеппен бір қосымша асқынудың алдын алу күтіледі деген сөз. Ол «жүзінші адам міндетті түрде пайда көреді» деген болжам емес. Көрсеткіш оқиғаға, салыстырылған тәсілге, бақылау мерзіміне және бастапқы тәуекелі ұқсас адамдар тобына ғана қатысты.

Бастапқы тәуекел өзгерсе, бірдей салыстырмалы әсердің абсолюттік пайдасы да өзгереді. Егер тәуекелі жоғары топта емсіз 200/1000, еммен 100/1000 оқиға болса, салыстырмалы азаю тағы 50 пайыз, ал абсолюттік айырма 100/1000 болады. Мұнда қосымша пайдалы нәтиже үшін шамамен 10 адамды емдеу керек. Сондықтан зерттеудегі салыстырмалы әсерді басқа адамға қолданғанда оның бастапқы тәуекелі мен бақылау мерзімін бөлек бағалау қажет.

Кез келген есеп бағалау болғандықтан, белгісіздік те көрсетілуі керек. Сенімділік аралығы шынайы әсерге үйлесімді мәндердің ауқымын береді, бірақ жеке адамның тағдырын болжамайды. Емнің пайдасымен қатар жанама әсері, шығыны және адамның қалауы қаралады. Сондықтан адал тәуекел хабарламасы салыстырмалы санды жалғыз қалдырмайды: екі топтағы табиғи жиілікті, абсолюттік айырманы, уақыт аралығын және белгісіздікті бірге береді. Мұндай жазылым дәрігер мен адамның ортақ шешіміне негіз болады, ал нақты ем таңдауы тек осы оқу мысалынан жасалмайды.