OQ-4 · C1 · Білім және таным
Неліктен таныс нәрсені толық түсіндім деп ойлаймыз?
Заттың атауын, бөліктерін және қызметін білу оның қалай жұмыс істейтінін қадамдап түсіндіре алу емес. Түсіндіру әрекеті білімдегі үзілістерді көрсетіп, өз түсінігімізді дәлірек бағалауға көмектеседі.
Мәтін
Велосипед күн сайын көз алдымызда болуы мүмкін. Біз оның педалін, шынжырын, тісті дөңгелегін және тежегішін танимыз. Тіпті «педаль айналса, велосипед жүреді» деп айта аламыз. Бірақ күштің педальдан артқы дөңгелекке қандай ретпен берілетінін, беріліс ауысқанда шынжырдың неге басқа тісті дөңгелекке өтетінін қадамдап түсіндіру қиындайды. Таныстық пен бірнеше дұрыс дерек механизмді толық түсінумен бірдей емес. Осы айырмашылық байқалмай қалғанда адам өз түсінігінің тереңдігін артық бағалауы мүмкін.
Леонид Розенблит пен Фрэнк Кейл осы құбылысты «түсіндіру тереңдігінің елесі» деп атады. Олардың зерттеулерінде қатысушылар әуелі күнделікті заттар мен табиғи құбылыстарды қаншалықты жақсы түсінетінін бағалады. Содан кейін бір нысанның жұмысын мүмкіндігінше егжей-тегжейлі түсіндіріп, өз бағасын қайта берді. Қадамдық түсіндіру кезінде жетіспейтін себептік байланыстар көрініп, бағалар жиі төмендеді. Демек түсіндіру адамның білмейтінін автоматты түрде толтырмайды, бірақ өз бағасын нақтылауға мүмкіндік береді.
Елес барлық білім түрінде бірдей күшті болған жоқ. Зерттеушілер оны себептері мен өзара әрекеттесетін бөліктері бар түсіндірмелік білімде айқынырақ байқады. Жеке деректі есте сақтау, белгілі әрекетті орындау немесе оқиғаны баяндау басқа талап қояды. Күнделікті орта да сенімділікті өсіреді: біз құрылғының бөліктерін көреміз, атауын естиміз, ал қажет кезде толық түсіндірмені сыртқы дереккөзден таба аламыз. Сол қолжетімді бөлшектер өз басымыздағы тұтас себептік үлгі сияқты сезілуі мүмкін.
Өзін тексерудің пайдалы тәсілі бір сөйлемдік сипаттамадан кейін «одан әрі не болады және неге?» деп сұрай беру. Егер «шынжыр қозғалады» дегеннен кейін күштің қай бөлшекке қалай өтетінін айта алмасақ, дәл сол жерде білім саңылауы бар. Бұл мүлде ештеңе білмейміз деген сөз емес. Адам нысанның мақсатын, атауларын немесе кейбір қадамдарын дұрыс білуі мүмкін. Мәселе білімнің бар-жоғында емес, оның қандай деңгейге дейін жететінін дұрыс калибрлеуде.
Кейінгі бір зерттеуде Фернбах және әріптестері күрделі мемлекеттік саясаттың салдарын себептік тетік арқылы түсіндіруді сұрады. Осындай түсіндіруден кейін қатысушылардың өз түсінігіне берген бағасы төмендеп, кей ұстанымдары біршама жұмсарды. Ал өз пікірін қолдайтын себептерді жай тізу дәл сондай нәтиже бермеді. Бұл зерттеу қадамдық механизмнің білім шегін көрсетуі мүмкін екенін ұсынады. Бірақ ол кез келген дауда түсіндіру міндетті түрде келісім туғызады немесе барлық көзқарасты өзгертеді деген әмбебап заң емес.
Сондықтан түсінуді тек таныстық сезімімен өлшеу жеткіліксіз. Алдымен құбылысты өз сөзіңмен қадамдап түсіндіруге болады. Кейін әр қадамдағы себепті, аралық нәтижені және бастапқы шартты белгілеу керек. Үзіліс табылса, оны сенімді дереккөзбен тексеріп, түсіндірмені қайта құруға болады. Соңында өз бағасын жаңарту жеңіліс емес, жақсы калибрлеудің белгісі. Бұл тәсіл толық түсіндім деген жалған сенімді азайтады, бірақ дұрыс түсіндірудің өзін бөлек дәлелмен тексеру қажеттігін жоймайды.
Тапсырмалар
Жауаптарды интерактивті нұсқада орындаңыз. Бұл бет тапсырманың мазмұнын алдын ала көруге мүмкіндік береді.
- Негізгі қорытындыМәтіннің негізгі ойын дәл беретін жауапты таңда.
- Түсінуді тексеру ретіМәтіндегі практикалық тәсілдің қадамдарын дұрыс ретке қой.
- Білім түрі мен белгісіӘр жағдайды мәтіндегі сәйкес сипаттамамен байланыстыр.
- Екі зерттеу не көрсетті?Әр зерттеу нәтижесін мәтінде берілген тиісті қорытындымен сәйкестендір.
- Мәтіндегі сөзСөйлемдегі бос орынды мәтіндегі бір сөзбен толтыр.
- Дұрыс, бұрыс, мәтінде айтылмағанӘр тұжырымды тек көрсетілген абзацтар бойынша бағала.
Мәтін сөздігі
- түсіндіру тереңдігінің елесіАдамның себептік құбылысты өзінен гөрі тереңірек түсінемін деп бағалауы.
- себептік тетікБастапқы шарттан нәтижеге апаратын өзара байланысты себептер мен қадамдар жүйесі.
- білім саңылауыТүсіндірудегі бір қадамнан келесі қадамға өтуді негіздей алмайтын бос орын.
- калибрлеуӨз біліміне берілген сенімді нақты көрсеткішпен сәйкестендіру.
- таныстық сезіміНысанды жиі көруден немесе атауын білуден туатын жақындық әсері.
- қадамдық түсіндіруҚұбылыстың әр кезеңін және кезеңдер арасындағы себептік байланысты ретімен ашу.
- өзіндік бағалауАдамның өз білімі немесе түсіну деңгейі туралы берген бағасы.
Дереккөздер
- Rozenblit and Keil (2002): The misunderstood limits of folk scienceТүсіндіру тереңдігінің елесін бірнеше білім саласында зерттеген бастапқы мақала. Мәтіндегі өзіндік бағалау, қадамдық түсіндіру және білім түрлері арасындағы айырма осы еңбекке сүйенеді.
- Fernbach et al. (2013): Political Extremism Is Supported by an Illusion of UnderstandingСаяси шараның себептік тетігін түсіндіру мен пікірді қолдайтын себептерді тізудің әртүрлі нәтижелерін салыстырған бастапқы зерттеу.
- Wikimedia Commons: Bike gears and chain5 Cent Dollar түсірген велосипед шынжыры мен тісті дөңгелектердің CC BY-SA 4.0 фотосы.
